Yu merãkõ - companheirismo entre mulheres indígenas Tukano,Desano e Hupda do Médio Rio Tiquié, Alto Rio Negro

Resumo

Bahpakiokeoro (Língua Tukano) Ahte buêke miĩtirosa numiã kurari dehro amerĩ akaseoti arã ahkó ñĩrĩmakarã, arãnumiã kihsakãrã Wirã, Dahsea, Pohsa, dehroniĩsetiro merã pohterikãrã dahsea pihsuti Merãkõ. Woake arã itiâ kura kãra ñakaseonũkõke naã niĩsetisere kihtire kahtisetisere, (yâkura kahrã), ñawenũkõ ahté itiâti kãse naã buâñũkaro-kahtisetiro ahte phekasã makãrĩ akhkó ñĩrĩma kãhse makãrĩ. Ahrore woagoti dehro niĩsetiro merã arã dehsea porã naã poshare pehkapeonũkõ dahra duhtipe wehstiseti wehke buêse wama ũkũsetise ahtima ahtokãteropüre. Tehro ahti turire bahparitise niĩrõsa: nũkãrõre niĩrõsa dehro ahkasüôparr arã mahsãkuri naãrẽ duhtipépari; Behrore niĩrõsata ahté kihti dehro nũkãpari düporopüre naã aküsüose; Thobero e ahperomerãma dehro kahtisetike naã numiã kurari yoâro niĩmirã niĩsetipari niĩse niĩrõsa. Ñõnorõsama dehro serĩñasetike buêke naã numiãkurarima merã woake naãre wãkonũkoke pehonorosa tokãrãre, naã pohterikã bhasita.
Hathame tsa (Língua Baniwa) lhiehẽ piñeeta khetti liapiñeeta liñhaata ka koame likapaka naa lianhe ka naa lhiehẽ kitsinda kali nainai waaka nha iina nai poadza poadzame naadza waaka nha papoko nakoenai makapawani yepoa lheetta, metsa nalhio wale khantsa nha ooni Tikié riko peri, Desano, Tukano hentte hupida nai, koame nha nainai waaka linakhitte lhiehẽ yaakotti indígena Tukano Merãkõ ka paako. Dana khetti hentte pakapa ka linako lhiehẽ inaiwaaka khetti katsa watsa liñadaka liakarokhá wa lhie linakoapaná nanako dali nha madalima iinanai nanakhitte peri nha madaliana nawiki (noanhiakawa nanakhitte daro ka nhoa), linakhitte wakapa tsakha pattaolhe koameka dzakalee Manao liko, Hiipanako hentte dzaleaphipe riko makapawani rikoperi. Linakhitte lhiehẽ yaapiñeeta khetti poadzatsa liodza lhie pakapali apaana papera antropológica nakoami nha apaana yaakotti tsakha linako peri – ipedzoaka khetti hentte yeemakhtti poadza poadzame naadzawaaka nha papoko nawiki hentte yaakotti kadzoana Tukano dzo nalhio nha hupida nai – nodana watsa hentte nooma watsa nokapa ka koame ka nha nainai waaka, nokapa kaa likhitte nokitsinda nhi kadanako nhaa. Piñeeta khetti ikapa khetti aliahã paperaliko likoadaaka liodzawaaka lirokawa: likiñoakawa liñhaata papoko xoopa nanhiaka kawa nhaahã papoko nawiki, koameka kaminalika nanhiaka kawa liko; dzamada xoopa liñhaata nanakoa paná koameka likiñoaka lhie nakitsienape dzo karo nanhiaka kawa; madalida xoopa hentte likoadaaka xoopa liñhaata naanheekhe oophitte dalitsa neemakaa nako nainai waaka nha iina nai nana khitte nha poadza podzame neemakawa. Neeni nhaahã naikaiteperi inako, liyo watsa pandza wadeetsa pañhaata ka koameka karoka pakoaka nainai waaka nha iina, neeni kathinaa linakhitte lhiehẽ ideenhiketti koadzo ka lhiehẽ karo pakoaka yeemakhetti, pakeetanda pakapaka ayaana dzakalee nai riko lhia ooni ka, nainai waaka tsa nha linawikite naa.
This paper to present the companionship relations between women from different ethnic groups of the Upper Rio Negro, specifically, women from the Tiquié River, Desano, Tukano, and Hupda women, a relationship presented through the indigenous term Tukano Merãkõ. The description and analysis of this relationship will be based on the life stories of three women belonging to these different peoples (among whom I am included), exploring three different spatio-temporal contexts in the city of Manaus, in São Gabriel da Cachoeira, and in the village communities of the Upper Rio Negro. From a perspective completely different from what has become commonplace in anthropological literature and general discourse - of asymmetrical and exploitative relations of Tukano-speaking peoples over Hupdas groups - I will describe and analyze the relationship between these groups from the standpoint of companionship. The dissertation is composed of four chapters: the first brings the association of these peoples with a relationship based on servitude; the second is composed of kihtí of the origin of this relationship; the third and fourth bring the lived experiences between women in distinct geographical spaces. Such an approach, in turn, will attempt to demonstrate how the discourse of asymmetry between these groups has gained truth and prominence from the academic analysis produced and assimilated in the region, including by the indigenous people themselves.
Esta investigación aborda las relaciones de compañerismo entre mujeres de diferentes grupos étnicos del Alto Río Negro, especificamente, de las mujeres del Río Tiquié, Desano, Tukano y Hupda, relaciones presentadas a través del término indígena Tukano Merãkõ. La descripción y el análisis de esta relación tendrán como hilo conductor la historia de vida de tres mujeres pertenecientes a estos diferentes pueblos (entre las que estoy incluida), explorando tres contextos espacio-temporales diferentes en la ciudad de Manaus, en San Gabriel de la Cachoeira y en las comunidades del Alto Río Negro. En una perspectiva completamente diferente de lo que se ha convertido en un lugar común en la literatura antropológica y en el discurso general - de relaciones asimétricas y explotadoras de los pueblos de la lengua Tukano, sobre los grupos Hupdas-, describiré y analizaré la relación entre estos grupos desde la perspectiva del compañerismo. La disertación está conformada por cuatro capítulos: el primero trae la asociación de estos pueblos a una relación basada en el servilismo; el segundo está compuesto por kihtí que es el origen de esta relación; el tercero y cuarto traen las experiencias vividas entre mujeres en diferentes espacios geográficos. Este abordaje, a su vez, intentará demostrar cómo el discurso de la asimetría entre estos grupos ganó verdad y protagonismo a partir del análisis académico producido y asimilado en la región, incluso por los propios indígenas.
Zusammenfassung So zielt die Untersuchung darauf ab, die Beziehungen zwischen Frauen verschiedener ethnischer Gruppen des Oberen Rio Negro Fluss darzustellen, insbesondere zwischen Frauen vom Tiquié Fluss (Desano, Tukano und Hupda), eine Beziehung, die durch den indigenen (Tukano) Begriff Merãkõ dargestellt wird. Die Beschreibung und Analyse dieser Beziehung erfolgt anhand der Lebensgeschichte von drei Frauen (zu denen auch ich gehöre), die diesen verschiedenen Völkern angehören, wobei drei verschiedene Raum-Zeit-Kontexte in der Stadt Manaus, in São Gabriel da Cachoeira und in den Dorfgemeinschaften des oberen Rio Negro untersucht werden. Aus einer völlig anderen Perspektive als der, die in der anthropologischen Literatur und im allgemeinen Diskurs üblich geworden ist - nämlich der asymmetrischen und ausbeuterischen Beziehungen der Tukano-sprechenden Völker zu den Hupdas-Gruppen - werde ich die Beziehungen zwischen diesen Gruppen unter dem Gesichtspunkt der Kameradschaft beschreiben und analysieren. Die Dissertation setzt sich aus vier Kapiteln zusammen: das erste bringt die Assoziation dieser Völker zu einer auf Knechtschaft basierenden Beziehung; das zweite besteht aus kihtí des Ursprungs dieser Beziehung; das dritte und das vierte bringen die gelebten Erfahrungen zwischen Frauen in verschiedenen geographischen Räumen. Diese Herangehensweise wird wiederum versuchen aufzuzeigen, wie der Diskurs der Asymmetrie zwischen diesen Gruppen durch die akademische Analyse, die in der Region auch von den Indigenen selbst produziert und assimiliert wurde, an Wahrheit und Bedeutung gewonnen hat.

Descrição

Citação

MOURA, Rosijane Fernandes. Yu merãkõ - companherismo entre mulheres indígenas Tukano, Desano e Hupda do Médio Rio Tiquié, Alto Rio Negro. 2023. 121f. Dissertação (Mestrado em Antropologia Social) - Universidade Federal do Amazonas, Manaus (AM), 2023.

Avaliação

Revisão

Suplementado Por

Referenciado Por

Licença Creative Commons

Exceto quando indicado de outra forma, a licença deste item é descrita como Acesso Aberto