A casa do saber: vida e território para os povos do Triângulo Tukano da Terra Indígena Alto Rio Negro - AM

dc.contributor.advisor1Faria, Ivani Ferreira de
dc.contributor.advisor1Latteshttps://lattes.cnpq.br/9910677483036522eng
dc.contributor.referee1Lima, Helena Pinto
dc.contributor.referee1Latteshttp://lattes.cnpq.br/4138407289238061eng
dc.contributor.referee1orcidhttps://orcid.org/0000-0001-5787-7231eng
dc.contributor.referee2Schwade, Tiago Maiká Müller
dc.contributor.referee2Latteshttp://lattes.cnpq.br/3122373338064825eng
dc.contributor.referee2orcidhttps://orcid.org/0000-0002-4770-2259eng
dc.creatorMenezes, Maximiliano Correa
dc.creator.Latteshttps://lattes.cnpq.br/7607041688137936eng
dc.date.issued2025-12-11
dc.description.abstractThe house of knowledge, in the conception of the Ye’pa Mahsa (Tukano), Ʉtãpinopona (Tuyuka) and Ʉmʉkohori Mahsa (Desana) peoples, also referred to as Bahsa wi’i by the Ye’pa Mahsa, constitutes a space for the production and transmission of knowledge. It is a house that marks the territory of a particular people or clans within the Upper Rio Negro Indigenous Land, especially in the region known as the Tukano Triangle. The house of knowledge is also understood as the place where the pajé, the kumu and the baya reside, the latter being responsible for ceremonies and traditional dances. Within this space, ancestral knowledge and the knowledge of forebears were shared, encompassing subjects ranging from territorial occupation to knowledge related to healing and illness. For this reason, the house of knowledge is also recognized as a house of wisdom, respect and formation, where teachings and advice were transmitted to adolescents and young people of both sexes so that they could live according to their culture and affirm their identity. In the Tukano Triangle, the practice of sharing traditional knowledge, such as rituals and ceremonies, together with the maintenance of languages and community ways of life, constitutes the basis of what is understood as well-living (bem viver). Currently, communities in this region have been discussing projects aimed at economic sustainability that do not harm the environment and that value forest products, such as handicrafts, sustainable extractivism and community-based tourism, particularly in the Lower Uaupés region. In this context, the appreciation of collective life, the defense of autonomy, territorial management, and the preservation of culture and identity summarize the principle of well-living among the indigenous communities of the Tukano Triangle, located in the Upper Rio Negro Indigenous Land. Before the arrival of missionaries, the house of knowledge constituted a central space for cultural and territorial organization. With missionary activity, this model was gradually replaced by another form of territorial organization, currently known as the community. Nevertheless, the social, cultural and political organization associated with the house of knowledge, even when reconstructed under new spatial and territorial configurations, continues to strengthen the identity of Indigenous peoples and to value their own knowledge systems and epistemologies, which for a long time were disregarded by Western society.eng
dc.description.abstractA’rã Ye’pa Mahsa, Ʉtãpinopona, Ʉmʉkohori Mahsa na tʉoñanore a’ti wi’i bahsa wi’i pehe mahsise, a’te dehsuba’ase, wehseri da’rase, a’rã ni'kʉ̃ po’rã kʉoma nise me’ra nisa na nikawi’i nisa a’ti Ohpẽko diare, toho nika a’to i’tia mahka kaharã Ye’pa Mahsa na nisetiri di’tare tohota nii ni ukũsama. A’ti bahsa wi’i a’rĩ yai, kumu, baya na niri wi’i nisa ni wahkũ eheõpeori wi’i nisa. Ti bahsa wi’i po’peapʉre mari yehkʉ̃sʉmʉa na mahsise kũkere a’meri ukũseti, bahsese, di’ta kahase a’meri ukũ a’mesʉo wesetikupã. Toho wero a’ti bahsa wi’i mahsise kʉori wi’i, wiopehsari wi’i, ma’mapihiare, nu’miarẽ pahkʉsʉmʉa añusere na were mahsori wi’i nipa. Toho werã a’tiro niri mahsʉ̃, niri mahso nii ni ukseti, mahsiokʉ̃ wesetipã. I’tia mahka kaharã Ye’pa mahsa na nisetiri di’tare na mahsise, bahsapo, bahsese, naye yemekari, a’meri wehepeose me’ra nisetirã añuro nisetiri di’ta nii ni ukũsetisama naye mahkarirẽ. A’te mari ni’karo me’ra nisetise, a’ti di’tare añuro ñanʉrʉ, dikese mahsisere kʉorã nisetise mariye mahkarirẽ añuro kahtise niro wesa. A’to Ahpẽko Di’tare añuro nisetise nisa, mari ni’karõ me’ra nisetise, mari mahseise, mariya di’tare mari maise, añse niro wesa. A’ti bahsa wi’i, arã pa’ya ehtato dʉ’poropʉre mahsese, marya di’ta nito niri wi’i nipa. Be’ro me’ra, mahka ni wameyenokaro niwʉ. Nisetise, mahsise ahpokũse, mitisa wa’kũ tuhtuasere pehkasã mariye mahsise bahutikã wekarẽ niwa. A’tokaterore mariye mahsisere mituhtuaya nʉ’konoro we.sai
dc.description.resumoA casa do saber, na concepção dos povos Ye’pa Mahsa (Tukano), Ʉtãpinopona (Tuyuka) e Ʉmʉkohori Mahsa (Desana), também denominada Bahsa wi’i pelos Ye’pa Mahsa, constitui um espaço de produção e transmissão de conhecimentos. Trata-se de uma casa que marca o território de determinado povo ou de clãs da Terra Indígena Alto Rio Negro, especialmente na região conhecida como triângulo Tukano. A casa do saber também é compreendida como o espaço onde residem o pajé, o kumu e o baya, este último responsável pelas cerimônias e pelas danças tradicionais. Nesse espaço eram compartilhados os conhecimentos ancestrais e dos antepassados, que abrangiam desde aspectos relacionados à ocupação territorial até saberes ligados à cura e às doenças. Por essa razão, a casa do saber é também reconhecida como casa de sabedoria, de respeito e de formação, onde eram transmitidos ensinamentos e conselhos a adolescentes e jovens de ambos os sexos para que pudessem viver de acordo com sua cultura e afirmar sua identidade. No triângulo Tukano, a prática de compartilhamento dos conhecimentos tradicionais, como rituais e cerimônias, a manutenção das línguas e dos modos de vida comunitários, constitui a base do que é compreendido como bem viver. Atualmente, as comunidades dessa região vêm discutindo projetos voltados à sustentabilidade econômica que não prejudiquem o ambiente e que valorizem os produtos da floresta, como o artesanato, o extrativismo sustentável e o turismo comunitário, especialmente na região do baixo Uaupés. Nesse contexto, a valorização da vida coletiva, a defesa da autonomia, a gestão territorial e a preservação da cultura e da identidade sintetizam o princípio do bem viver nas comunidades indígenas do triângulo Tukano, situadas na Terra Indígena Alto Rio Negro. Antes da chegada dos missionários, a casa do saber constituía um espaço central de organização cultural e territorial. Com a atuação missionária, esse modelo foi gradualmente substituído por outra forma de organização territorial, atualmente denominada comunidade. Ainda assim, a organização social, cultural e política associada à casa do saber, mesmo quando reconstruída sob novas configurações espaciais e territoriais, continua fortalecendo a identidade dos povos indígenas e valorizando conhecimentos e epistemologias próprias que, durante muito tempo, foram desconsiderados pela sociedade ocidental.eng
dc.description.sponsorshipCAPES - Coordenação de Aperfeiçoamento de Pessoal de Nível Superioreng
dc.formatapplication/pdf*
dc.identifier.citationMENEZES, Maximiliano Correa. A casa do saber: vida e território para os povos do Triângulo Tukano da Terra Indígena Alto Rio Negro - AM. 2025. 95f. Dissertação (Mestrado em Geografia) - Universidade Federal do Amazonas, Manaus (AM), 2025.eng
dc.identifier.urihttps://tede.ufam.edu.br/handle/tede/11541
dc.languageporeng
dc.publisherUniversidade Federal do Amazonaseng
dc.publisher.countryBrasileng
dc.publisher.departmentInstituto de Filosofia, Ciências Humanas e Sociaiseng
dc.publisher.initialsUFAMeng
dc.publisher.programPrograma de Pós-graduação em Geografiaeng
dc.rightsAcesso Aberto
dc.rights.urihttps://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/por
dc.subjectCasa do saberpor
dc.subjectHouse of Knowledge.eng
dc.subjectBahsa wi’i. Di’ta. Mahsise.sai
dc.subjectTerritóriopor
dc.subjectConhecimentospor
dc.subjectBem viverpor
dc.subjectAlto Rio Negropor
dc.subjectTerritorypor
dc.subjectKnowledgepor
dc.subjectGood Livingpor
dc.subjectUpper Rio Negropor
dc.subject.cnpqCIENCIAS HUMANAS: GEOGRAFIAeng
dc.subject.otherEtnologia - Amazonaspor
dc.subject.otherConhecimento tradicional associadopor
dc.thumbnail.urlhttps://tede.ufam.edu.br/retrieve/92399/DISS_MaximilianoMenezes_PPGEOG.jpg*
dc.titleA casa do saber: vida e território para os povos do Triângulo Tukano da Terra Indígena Alto Rio Negro - AMeng
dc.title.alternativeBahsa wi’i: OhpẼkodia kaharã ye’pa mahsa i’tia mahka kaharã na kahtise kɄori dihta – amsai
dc.typeDissertaçãoeng

Arquivos

Pacote original

Agora exibindo 1 - 1 de 1
Carregando...
Imagem de Miniatura
Nome:
DISS_MaximilianoMenezes_PPGEOG
Tamanho:
2,1 MB
Formato:
Adobe Portable Document Format

Pacote de licença

Agora exibindo 1 - 1 de 1
Carregando...
Imagem de Miniatura
Nome:
license.txt
Tamanho:
2,32 KB
Formato:
Item-specific license agreed upon to submission
Descrição: